Rozłamy w PiS zaczęły się wraz z pierwszym okresem rządów tego ugrupowania, w latach 2005-07. W historii partii było ich cztery. Dotychczasowe konflikty w PiS nie kończyły się dobrze dla tych, którzy odchodzili.
Dotychczasowe rozłamy w PiS nie kończyły się dobrze dla tych, którzy odchodzili
Prawo i Sprawiedliwość powstało w 2001 roku na fali popularności Lecha Kaczyńskiego jako ministra sprawiedliwości w rządzie Jerzego Buzka. Po raz pierwszy wystartowało w wyborach we wrześniu 2001 roku, zdobywając 9,5 proc. głosów i tworząc 44-osobowy klub parlamentarny. Początkowo wokół PiS następowała integracja środowisk prawicowych – w 2002 roku doszło do formalnego zjednoczenia Prawa i Sprawiedliwości, opartego głównie na dawnych działaczach Porozumienia Centrum, z ugrupowaniem Przymierze Prawicy, utworzonym rok wcześniej przez polityków partii współtworzących Akcję Wyborczą Solidarność – SKL i ZChN (m.in. Kazimierz Ujazdowski, Wiesław Walendziak, Kazimierz Marcinkiewicz, Marian Piłka, Marek Jurek), a w 2001 roku startującym z list PiS.
Rozłamy w PiS zaczęły się wraz z pierwszym okresem rządów tego ugrupowania, w latach 2005-07. Wiosną 2007 r. PiS opuścił urzędujący marszałek Sejmu Marek Jurek ze swoimi zwolennikami (m.in. Marian Piłka, Artur Zawisza), protestując przeciwko niewpisaniu do konstytucji zakazu aborcji. Utworzył ugrupowanie Prawica RP, które jednak nie przekroczyło progu w przedterminowych wyborach 2007 roku. Po latach porozumiało się ponownie z PiS, startując z powodzeniem ze wspólnych list do Parlamentu Europejskiego w 2014 roku.
Po przegranych przez PiS przedterminowych wyborach w 2007 roku PiS opuściła też inna grupa polityków, krytycznych wobec sposobu zarządzania partią przez Jarosława Kaczyńskiego i stylu rządzenia PiS (m.in. Kazimierz Ujazdowski, Jarosław Sellin, Jerzy Polaczek), zakładając ruch Polska XXI (potem Polska Plus). Formacja ta nie zdobyła jednak popularności i większość rozłamowców wróciła do PiS jeszcze przed kolejnymi wyborami, po katastrofie smoleńskiej w 2010 roku.
Po wyborach 2007 z PiS pożegnał się też dawny bliski współpracownik braci Kaczyńskich z czasów PC – Ludwik Dorn. W końcówce V kadencji Sejmu, po dymisji Marka Jurka, był on nawet kilka miesięcy marszałkiem Sejmu. Dorn związał się z Polską Plus, miał być nawet kandydatem tego ugrupowania w wyborach prezydenckich w 2010 r., ale po katastrofie smoleńskiej, podobnie jak cała Polska Plus, ponownie zbliżył się do PiS. Dzięki temu znalazł się na listach tej partii w kolejnych wyborach w 2011 roku i wszedł do Sejmu.
Kolejny rozłam po katastrofie smoleńskiej
Wywołane katastrofą smoleńską wcześniejsze wybory prezydenckie doprowadziły do rozłamu. Kandydatem PiS był Jarosław Kaczyński, brat prezydenta Lecha Kaczyńskiego, który zginał w katastrofie. Przegrał jednak z kandydatem PO, marszałkiem Sejmu Bronisławem Komorowskim. Po wyborach PiS opuścili ludzie, którzy tworzyli sztab wyborczy Kaczyńskiego, oskarżani o kreowanie zbyt pokojowego obrazu prezesa PiS (Joanna Kluzik-Rostkowska, Elżbieta Jakubiak, Paweł Kowal, Paweł Poncyljusz, Michał Kamiński, Adam Bielan). Utworzyli oni ugrupowanie o nazwie tożsamej z hasłem Kaczyńskiego w wyborach – Polska Jest Najważniejsza. W kolejnych wyborach parlamentarnych w 2011 roku PJN nie przekroczyło jednak progu wyborczego, a politycy z tej formacji po latach znaleźli się w PO lub w jej kręgu (Kluzik-Rostkowska, Kowal, Poncyljusz), PSL (Kamiński), ale również ponownie w PiS (Bielan).
Ziobryści wykluczeni z PiS
Po wyborach parlamentarnych w 2011 roku doszło do kolejnego rozłamu w PiS – grupa polityków na czele z europosłami Zbigniewem Ziobrą i Jackiem Kurskim została wykluczona z partii za krytykę zakończonej porażką strategii wyborczej i założyła nowe ugrupowanie – Solidarna Polska. Zwolennikom Ziobry udało się utworzyć klub parlamentarny, składający się z posłów, którzy weszli do Sejmu z list PiS. Jednak, gdy SP nie przekroczyła progu wyborczego w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 roku, jej liderzy postanowili dogadać się z PiS. W 2015 roku wystartowali ze wspólnych list wyborczych i przez następne 8 lat współrządzili z PiS, zaś w 2024 roku doszło do formalnego zjednoczenia obu partii. Inną drogą poszedł Ludwik Dorn, który w kadencji 2011-15 był w klubie Solidarnej Polski i startował z jej list do PE w 2014 roku. W wyborach parlamentarnych w październiku 2015 roku postanowił jednak wystartować z listy Platformy Obywatelskiej, ale nie zdobył mandatu.
